Mia amikino Keiko trovis malnovan notlibron de tiuj tagoj en sia posedaĵo. En tiu notlibro skribita informo estas jene:

La 19-a de Julio, La Ĥabarovsko ekstartis je 11:00 de Jokohamo.
La 21-a de Julio, ŝi atingis al Naĥodko je 18:00.
Trajno de Siberia fervojo ekveturis de Naĥodko je 20:35.
La 22-a de Julio ĝi atingis al Ĥabarovsko je 12:35.
De Ĥabarovsko ni flugis je 16:00, kaj atingis al Moskvo je 18:30.
Ni havis 3 kaj duon horojn en Ĥabarovsko, uzante tiun tempon ni vizitis vidindaĵojn.

Mi memoras ke ni vizitis al “Tombejo de Japanoj”. Klare mi eĉ nun povas vidi en mia cerbo, la malnovaj lignaj markoj iel klinite staris, malpure veterdamaĝite. Mi imagis homojn, kiuj mortis tie sopirante hejmon. Malfeliĉa sento prenis la tombejon.
Sed nek Keiko nek Kimie memoras tiun viziton. Do mi ne povas demandi ilin, ĉu iu gvidis nin al la tombejo.

Through Khabarovsk My firend Keiko found old notebook of those days en her belongings. In that notebook following information was written:

July 19th, The Khabarovsk departed from Yokohama at 11:00.
July 21nd, It arrived Nakhodka at 18:00.
The Siberia railway train departed Nakhodka at 20:35.
July 22th , it arrived Khabarovsk at 12:35.
From Khavarovsk we flew at 16:00, and arrive Moscow at 18:30.
In Khabarovsk we had three and a half hours, so we did some sightseeing.

I remember that we visited “the cemetery for Japanese”. Even now I can clearly see in my head the old wooden marks somehow tilted, dirty weather damaged. I imagined the people who died there longing for home. An unhappy sense occupied the cemetery.
But neither Keiko nor Kimie remember this visit. So I am not able to ask them, if any one guided us there.

ハバロフスクを経て その日一緒だった友人圭子が古い手帳を見付けてくれた。その手帳には以下の情報が書き込まれてあった。

7月19日　ハバロフスク号11：00横浜発
7月21日　１８：００、ナホトカ着
同日 ２０；３５ナホトカ発のシベリア鉄道で、翌22日12：35　ハバロフスク着
ハバロフスクで3時間半あるので3時間観光

そのときハバロフスクの日本人墓地を訪れた記憶がある。いまなお私の脳裏にハッキリと思い浮かぶのは風雨に晒され汚れ傾いた卒塔婆だ。
深く故郷を恋い慕いつつ世を去ったであろう人々の胸の内が思われた。悲しみが墓地に満ちている気がした。
圭子も君枝もその墓地の記憶が無いと言う。だから、誰か案内してくれた人がいたのかどうかを知ることが出来ない。

Mi estis juna infano, eble 12, aŭ 13 jaraĝa. Mi aŭdis konversaĉion inter miaj gepatroj kaj fratoj. Unu el miaj fratoj diris ion kaj respondo de mia patro estis jene; “Do, en tiu situacio oni devas uzi Esperanton”.
Neniu demndis kio estas ĝi, do, mi ankaŭ ne bezonis demandi. Ĉiuokaze, mi ne estis en la konversacio, certe mi estis okupita de io alia. Tamen la vorto Esperanto restis en mia kapo.

Preskaŭ dekjaroj poste, mia juna fratino komencis lerni Esperanton. Ŝi ankaŭ kiel juna infano legis pri ĝi kaj volis lerni ĝin, sed neniam parolis al mi pri tio.
Kiam ŝi komencis lerni Esperanton, mia kuriozeco ekvekiĝis. Kaj mi ankaŭ komencis iri al la lernejo, kie ŝi estis lernanta.
Mi estis feliĉa, ĉar mi ne ŝatis lerni Anglan lingvon, malgraŭ oni devis lerni dum deviga edukado.

Mi estis 7jaraĝa kiam la dua mondomilito finis. Kaj Usonaj soldatoj venis al nia lernejo por kontroli niajn lernolibrojn. Preskaŭ ĉiujn liniojn de paĝoj de la libro estis forstrekita, kaj ni infanoj sidis antaŭ tia libro.
Du soldatoj venis en nia klasĉambro kaj tra pasis inter vicoj da tabloj rigardante ĉiujn librojn. Unu soldato pasis apud mi, kaj lia pistolo fiksita ĉe lia talio batis mian ŝultron. Tio estis nur hazarda, kaj li tute ne rimarkis kio okazis al mi. Mi timegis. Miaj ŝultro kaj koro samtempe, dorolis. Verŝajne ekde tiam mi ne estas bona lernanto de Angla lingvo.

Novaj lernantoj de lingvo kutime komencas korespondi kun alilandanoj por ekzerci uzadon de la lingvo kion si lernas. Mia korespondantoj estis maljunaj Espersntistoj, kiuj volis helpi komencantojn, kaj junaj kiuj volas ekzerci ĝin same kiel mi. Unu de la junaj korespondantoj estis Jodzefo, Hungaro vivanta en Jugoslavio.
Eble nia korespondado daŭris dum du jaroj. Tion ankaŭ mi ne estas certa.

 How it all started I was a young girl of 12 or 13 years old. I heard a conversation between my parents and brothers. One of my brothers said something and my father's reply to him was this: “Well, in such a situation one should use Esperanto.”
None of them asked what it was, so I also did not ask. Anyway, I was not in the conversation, certainly I was occupied by something else. The word Esperanto stayed in my head, though.

Almost ten years later, my younger sister started to learn Esperanto. She also as a young child read about it and wanted to learn it, but never mentioned this to me. When she started to learn Esperanto, it piqued my curiosity. So I also started to go to the school where she was learning it.
I was happy, because I didn't like to learn the English language, although we had to learn it during the compulsory school years.

I was 7 years old when World War II ended. US soldiers came to our school to check our school books. Almost every line of the pages of the books were stroked out, and we children had to sit in front of such books.
Two soldiers came into our classroom and passed between the rows of desks, looking into every book. One soldier passed by me, and his pistol, which was fastened to his hip, hit my shoulder. It was by accident, and he did not notice what happened to me at all. I was scared to death. My shoulder and heart were both hurt at the same time. Most likely since that time I was never a good student to learn the English language.

New students of any language usually start corresponding with people of other countries, as a way of practicing the language. People whom I corresponded with were old Esperantists who wanted to help the new students, and young ones who wanted to practice it just like me. One of those young beginners was Joseph, a Hungarian living in Yugoslavia.
Probably our corresponding continued for two years, though this again I am not so sure of.

　ことの始まり 私は12、３才の少女だった。両親と兄達の会話が聞こえ、兄の一人が何か言った。それに応える父の「そんな時はエスペラントを使わなくちゃ」と言う声を聞いたけれど兄達は一人も「それ何？」とは聞かなかったから、私も聞く必要が無かった。第一私はその会話の仲間には入っていなかったのだし、何か他のことに気持ちが集中していたのだと思う。それなのにエスペラントと言う単語は私の頭の中に残った。

ほぼ十年も経って妹がエスペラントを習い始めた。彼女も子供の頃エスペラントに付いて読み何時か習いたいと思っていたのだそうだけれど、そのことを私に話したことは無い。
妹がエスペラントを習い始めたとき私の好奇心も再び目覚め、私も同じ学校へ通い始めた。
義務教育期間に英語は勉強しなければならなかったのだけれど好きではなかったから、エスペラントを学ぶことが嬉しかった。

第二次世界大戦が終わったとき私は７才だった。米兵が私たちの学校へ来た。教科書を点検するためだった。教科書のどのページも殆どみな黒い打ち消し線が引かれ真っ黒に見えた。そしてそのような本を前にして私たちは座っていた。
兵士が二人私たちの教室に入って来て、机の間の通路を通りながら机上に開かれた本を覗いて通った。一人の兵士の腰に付けたピストルが私の肩に強く当たった。偶然のことで、その兵士は全く気付いて居らず、私に何が起ったのかも知らなかった。私は恐かった。肩と心が同時に痛んだ。恐らくその時からだろうか私は英語を学ぶ良き生徒ではなかったのだ。

新しい言語を学ぶ人は大抵その言語の練習のためにその言語を使って他国の人々と文通をする。私の文通相手は、新米を応援しようという年配のエスペランチスト達と、私と同じように練習しようという、学び始めたばかりの若い新米エスペランチスト達だった。その中の一人がユーゴスラヴィアに住むハンガリア人ヨゼフだったのだ。
多分その文通は二年くらい続いたのではなかったろうか、そのこともあまり確かではないのだが。

Mi ne multe memoras miajn tagojn en Opladen, Germanujo. 
Mi demandis al Dezsö, unu el la kuzoj, kiel estis nia dormaranĝo. 
Lia tuja respondo estis jene: Ni havis nur du ĉambrojn, do mia frato kaj mi dormis en unu ĉambro kaj vi kaj Jodzefo dormis en la alia.
Mi devis tuj re-respondi al li. ”kion vi diras? Unue, ni ne estis geedzoj, do ne povis dormi en sama ĉambro. Plie, estis en la ĉambro nur unu sofo, kio ne estis sufiĉe granda por du personoj. Mia malpreciza memoro diras, ke unu el vi fratoj havis noktolaboron, ĉu ne?”
Lia denova respondo estis do. “Ah, jes. Mi havis noktolaboron tiu semajne kaj mi memoras ke vi restis nur du aŭ tri tagojn ĉe ni.”

Mi devis dormi en hotelo je la plej unua nokto, ĉar ili ne havis lokon por mi. Verŝaijne ni korespondis kiu dato estus pli konvena por ili akcepti min, ktp., tamen leteroj korespondintaj inter ni ne ekzistas plu.

Kaj nun respondo de Dezsö klarigis min plie, kial nur tri, lia frato Laci, Jodzefo kaj mi, vizitis Japanan ĝardenon en Leverkusen.
Laci havis aŭton kaj li ŝoforis nin al la Japana ĝardeno, por ke Dezsö povu dormi sen nia ĝeno.
Kelkaj fotoj ekzistas dum tiu vizito, kaj ili ankaŭ rememorigis min kiel estis la vizito.

Mi kredas ke mi restis ĉe ili pli longe ol du aŭ tri tagoj, ĉar kelkajn aferojn, kio okazis dum mia restado tie, nun mi memoras.
Ilia apartamento estis sur dua etaĝo, kaj ne havis kuirejon.
Oni lavis manĝilojn kaj legomojn en banĉambro, kaj por kuiri uzis fojron ekster la apartamento. La fojro estis en kolidoro.
La etaĝo estis dividita en du apartamentoj. En alia loĝis juna Italo nomita Giuseppe. Mi ne scias ĉu li vivis sola aŭ havis kunloĝantojn.
Ĉiuokaze, li aperis el lia apartamento ĉiam ajn mi estis ĉe la fojro. Kaj li klopodis alparoli al mi. Mi nek komprenis Italan lingvon nek Germanan. Mi kredas ke li parolis al mi itale.
Verŝajne li aŭdis paroladon inter Jodzefo kaj mi, kaj prenis Esperanton por Itala. Tio certe eblas. Jodzefo rakontis min iam, ke li parolis Esperanton en Italujo, kaj Italoj demandis lin kian dialekton li parolas.
La fakto, ke mi ne komprenis lin, ne ĝenis Giuseppe. Li tamen aperis el lia apartamento ĉiamajn mi estis ĉe la fojro kaj mi ne plu povis toleri lin. Mi diris tion al Jodzefo, do li kaptis Giuseppe sekvantafoje, kaj, laŭ li, li diris al Giuseppe "Ŝi eatas mia, eĉ ne pensu ke vi povas havi ŝin!", neniam plu Giuseppe ĝenis min.

Jozdefo estis preparanta por enmigri al Kanado tiutempe. Mi kredas ke li jam ricevis vizon por eniri en Kanado kiel enmigranto.
Estis jam malfrua aŭtuno. Ni promenis en parko de Opladen. Grandaj folioj de platano kovris padon de la parko. Ni marŝis sur la folioj kaj seka sonado de la folioj ĉagrenigis nin.
Ni sidis sur benko dum promenado. Li elprenis ion el lia monujo. Ĝi estis faldita papermono de Kanado. Ĝi estis purpura, valoras $10. Jam de longe li havis ĝin en sia monujo kiel ĉarmo, por lia sukcesa enmigro al Kanado.
Li donis ĝin al mi kaj diris
“Nun vi havu ĝin, por ke vi povos veni al Kanado ankaŭ. Metu ĝin en via monujo.”
Mi faris kiel li diris.

Dekoj da jaroj poste, longe post lia forpaso, kiam mi rimarkis, ke li neniam proponis nian geedziĝon, mi cerbumis kial tio povas okazi. 
Doni al mi la purpuran papermonon estis anstataŭa propono, eble. Ni ne bezonis vortojn, ĉar en niaj koroj tio estis decidita fakto, tute natura ago. Kvankam la $10 devis forflugi al Kanadon pli frue ol mi mem, ĉar Jodzefo estis "malsata enmigranto", kaj petis ĝin sendi al li.

  Purple Paper Money I don't remember much about my days in Opladen, Germany.
I asked Dezsö, one of the cousins, what our sleeping arrangement was. He quickly replied, “We had only two rooms, so my brother and I slept in one room, and you and Joseph slept in another.”
I had to right away re-reply to him: ”What are you saying? First of all, we were not a married couple, so we couldn't sleep in the same room. Besides, in that room there was only one sofa, which was not large enough for two people. My vague memory says that one of you brothers was working the night-shift, isn't that right?”
His new reply was: “Oh, yes. I had the night-shift that week and I remember you stayed only two or three days with us.”
I had to sleep in a hotel the very first night, because they didn't have space for me. Most likely we had been corresponding about which dates were convenient for them to accept me there, but the letters of those days are long gone.
And now this new reply of Dezsö’s clarified for me more why only three of us—his brother Laci, Joseph and me—visited the Japanese Garden in Leverkusen. Laci had a car and he drove us to the Japanese Garden so Dezsö could sleep without us bothering him. Several photos of that visit are with me, and they also helped me to remember some of the details of that day.
I believe I stayed with them longer than a few days because I remember several other things that happened during my stay there.

Their apartment was on the second floor and didn't have a kitchen. They washed utensils and vegetables in the bathroom, and for cooking used a stove outside the apartment. The stove was in the hallway.
The floor was divided into two apartments. The other apartment was occupied by a young Italian named Giuseppe. I don't know if he lived alone or had any roommates. Anyway, he appeared from his apartment every time I was at the stove. And he tried to talk to me.
I understood neither Italian nor German, but I believe that he spoke to me in Italian. Seems to me that he heard the conversations between Joseph and me, and took Esperanto for Italian. (This is certainly possible. Joseph once told me that when he spoke Esperanto in Italy, Italians asked him which dialect he speaks.)
The fact that I didn't understand him did not bother Giuseppe. He appeared out of his apartment every time I was at the stove. Finally I couldn't tolerate him anymore and I told Joseph. He caught Giuseppe the next time he appeared at the stove and, according to him, told Giuseppe: "She is mine, don't even think that you can have her!".
Giuseppe never bothered me again.

Joseph was preparing for immigration to Canada at the time. I believe that he already received a visa to enter Canada as an immigrant.
It was already late autumn. We were walking in a park in Opladen. Large leaves of platanus covered the pathway of the park. We walked over those leaves and the dry sound of the leaves distressed us.
We sat on a bench during this walk. He took something out from his wallet. It was a folded paper money of Canada. It was purple, with a value of $10. For a very long time he had it in his wallet as a charm for his successful immigration to Canada.
He gave it to me and said, “Now you take this, so you can come to Canada too. Put it in your wallet.”
I did as he told me.

Decades later, long after his passing, when I realized that he never proposed to me for our marriage, I pondered how this could be. Probably, instead of proposing, he gave me the purple paper money. We didn't need words because in our hearts it was a decided fact, a totally natural act.
Although… the $10 bill had to fly to Canada much earlier than I did. Within a few weeks of his arrival to Canada, Joseph was a “starving immigrant”—and asked for it back!

  紫の紙幣 ドイツ、オプラーデンでの日々についてあまり多くの記憶が無い。
そこで、従弟の一人デジョにあの時の寝室割当はどうなっていたのか聞いてみた。
彼からの即答はこうだった：部屋は二つしか無かったから、一つの部屋に僕たち兄弟が寝て、もう一つにあなたとヨゼフが寝たでしょう。
私は折り返し彼に再び書かなければならなかった。
「何言ってるの？　まず私たちは夫婦ではなかったのだから同じ部屋に寝る訳がないでしょう。それにあの部屋にたった一つあったソファは狭くて二人寝られる様なものではなかったのよ。私の淡い記憶ではあなた達兄弟の誰かが夜勤だったような気がする。そうじゃなかった？」
二度目の彼からの返事は「ああ、そうだ。僕はあの週夜勤だった。僕の記憶ではあなたは二三日しか滞在しなかったと思う。」

彼らのところに場所が無かったから私はあの最も最初の夜ホテルに寝なければならなかったのだ。多分どの日が私を迎えるのに都合が良いかなどは手紙でやりとりしていた筈だが、その頃の手紙はもう無い。

デジョからの返事で、何故彼の弟のラツィとヨゼフと私の三人だけでレヴェルクーセンの日本庭園へ行ったのかなど、もう少し詳しく思い出すことが出来た。
ラツィは車を持っていたから、デジョが私たちに邪魔されずに眠れるように、みんなで日本庭園へ行ったのだ。
手元にあるあの庭園での数枚の写真も、あそこでどんなことがあったのかを思い出させてくれた。
　 彼らのところに、二三日どころかもっと長く滞在したと思うのは、滞在中の幾つかの出来事も思い出したから。
彼らのアパートは二階にあって、台所は無く、野菜や食器は浴室で洗っていた。
調理に火を使うには廊下にあるストーヴを使ったが、二階は二つのアパートに分けられていて、もう一つの方にはジョセッペと言う若いイタリア人が住んでいた。彼が一人暮らしだったのかルームメートがいたのかは知らない。
いずれにせよジョセッペは私がストーヴで何かしていると必ず自分の部屋から出て来て何かと話しかけて来たのだ、私はイタリア語もドイツ語も判らないのに。多分彼はイタリア語で話しかけて来たのだと思う。
きっとヨゼフと私の会話を聞き、私たちの使っているエスペラントをイタリア語と思い込んだのだろう。それはあり得ることなのだ。いつかヨゼフが話してくれたのだけれど、イタリアでエスペラントで話しかけたら「何処の方言でしゃべっているのか？」と聞かれたことがあったと言うから。
私が彼の言っていることを全く理解出来ないと言うことなどジョセッペは苦にもしなかった。そして何時でも私が廊下に居ると必ず出て来るのだった。私は我慢出来なくなり、そのことをヨゼフに話した。次の機会にヨゼフはジョセッペをつかまえて言った。ヨゼフによればこう言ったのだ。
「彼女は僕のものだ。夢にも君のものにしようなどと思うな！」
以来、ジョセッペに患わされることは無くなった。

その頃ヨゼフはカナダへの移民のための準備をしていた。もう移民としてカナダに入国するためのヴィザも貰っていたのだと思う。
遅い秋だった。私たちはオプラーデンの或る公園を散歩していた。大きなスズカケの葉が小径に散り敷き、歩くと乾いた音が足元に響いた。その音は二人の胸に殊更に悲しみを呼び起こした。
散歩の途中でベンチに腰を下ろした時、ヨゼフが財布から何か取り出した。それは畳んだカナダの紙幣、紫色の十ドル札だった。カナダに巧く移民出来るようにと、長い間大切に持ち歩いていたお守りの十ドル札なのだ。
彼はそれを私にくれて言った。
「今度は君が持っていてよ、君もカナダに来られるように。財布に仕舞っておいて」
私は言われるようにした。

何十年も経って、彼が逝ってから何年も経って、ふと気が付いたのだが、彼は私に結婚の申し込みなどしていなかった。そんなことがあり得るのか。
多分、求婚の代わりに紫の紙幣をくれたということなのだろう。私たちに言葉は不用だったのだ。二人の心の中では既に決まっていたことで、ごく自然なことだったのだ。もっとも、その十ドル紙幣は私より遥かに早くカナダへ飛ばなければならなかったのだけれど。だって、ヨゼフは「飢えたる移住者」で、その10ドルを送ってくれるよう懇願してきたのだったから。

La vagonaro atingis al la stacidomo de kolonjo.
Ĉiuj pasaĝeroj kiuj marŝis kune kun mi al elirejon estis altaj vestite nigre, kaj mi sentis, ke mi marŝis en nigra arbaro.
Je la fino de platformo oni vidis lumon tra granda fenestro, kaj ĉio alia estis en ombro.
Kaj mi vidis la silueton kiu staras en la mezo de la pasanta pasaĝeraro kontrŭ li. Mi ne povis vidi lian vizaĝon, sed mi sciis, ke li estis li.
Alproksimiĝinte, mi povis vidi malprecize lian trajton. En lia mano unu ruĝa rozfloro brilis.
Li kisis min kaj donis la ruĝan rozon al mi kaj diris “mia patrino ne permesas bonvenigi vin sen rozo”.

Suna aŭtuna posttagmeze ni marŝis tra la strato de Kolonjo flanke de unu la alia.
Li portadis mian pezan kofron, kaj havis malfacilaĵon marŝi rekte. Estis ne tre longe de lia resaniĝo. Li suferis ikteron, kaj ne havis normalan forton, tamen li insistis.
Ni preterpasis grandan katedralon, kaj li diris,
“Ni kune supreniros al la turo iam, bonbone?”
Ni remarkis, ke malgranda parto de la katedralo estis dameĝita, kaj ni decidis, ke la parto estos reparita kiam ni supreniros sur la turo.

Mi ne memoras per kia trafikilo ni vojaĝis al Opladen, la urbeto kie Jodzefo vivis tiutempe.
Unue ni iris al la apartamento, kie li havis spacon.
Post vespermanĝo li kondukis min al ne tre bela trinkejo. Li iris al viro, kiu kun malbonhumora vizaĝo viŝanta teleron ĉe vendtablo. Jodzefo parolis al li ion, kaj tuj turniĝis al mi kaj mansignis “venu!”
Je la malhela angulo ekzistis ŝtuparo.
La trinkejo ankaŭ estis hotelaĉo, kies ĉambro havis preskaŭ nenion. Lito, seĝo kaj tablo estis ĉio kion mi povis uzi.
Jodzefo malfermis iometete fenestron por konduki aeron dum nokte.
“Ŝlosu post mi, mi venos morgaŭ matene” li diris kaj min lasis tute sola.
La ĉambro estis nuda, ne tre komforta, kaj rememorigis min la kazernon en Ĉekoslovakio, kie mi kun kelkaj samideanoj tranoktis dumvoje al Budapeŝto de Moskvo.
Soldatoj ne estis tie. Kialon mi ne sciis. Iu esperantisto aranĝis ĝin kiel nia tranoktejo.
Nur la sola ruĝa rozo estis kolora en tiu ĉambro. Mi mem estis senkolora.
Tio estis la unua tago de nia vivo kune, kion mi ne sciis tiutempe malgraŭ.

He was a silhouette when I first met him The train arrived at the station of Cologne.
All passengers who were walking toward exit along with me were tall and dressed in dark clothing, and I felt as though I were walking in a dark forest.

Homoj bele vestitaj sidas en la teatrejo. 
Mi neniam vidis tiel belvestantan spektantaron. Kaj mi en pulovero kaj jupo de lanaĵo, sidanta apud Jodzefo en orkestra truo. En tia vestaĵo mi ne rajtas sidi inter tiaj homoj. Mi eĉ ne havis monon por aĉeti unu bileton por sidi tie.
Sed mi estis feliĉa. Mi estis speciala. La direktisto donis min permeson sidi apud Jodzefo.

La koregaro de Jodzefo. ignoris mian ekziston, sed mi estas certa, ke ili estis morte kuriozaj. Kaj mi ankaŭ afektis ignoron.

La programo estis opereto “Die Csardasfurstein / Ĉardaŝ princino”.
Vigra gaja muziko plenigis tutan teatrejon. Nature mi povis vidi preskaŭ nenion, kio okazis sur la scenejo. Tamen mi aŭdis kanton, muzikon, dancadon.

Dum lia paŭzo Jodzefo demandis min,
“Ĉu vi forlasis aeron?”
Kia demando! Kia demando por ĵeti al mez-dudeka junulino!
Sed mi ne estis kolera al li, nur diris “Ne”.
Li diris “eble mia najbaro” kaj ankoraŭ movigis siajn naztruojn iom longe, kaj reiris al sia muziko.

♪ ♫ “Das ist das leben, das ist das leben..” ♬
Ni kantis survoje al hejmo, kie liaj du kuzoj kaj li loĝis. Fakte li estis ilia gesto kiu dormis sur la sofo.

Kaj tiel ĝi fariĝis nia kanto.

♬♪♫
♬♪
♫♬♪♫

Our song People dressed beautifully sitting in the theatre.
I've never seen such a well-dressed audience before.
And me in a sweater and wool skirt, sitting beside Joseph in the orchestra pit. In such an outfit I have no right to sit among them. I did not even have money to buy a ticket to sit there.
But I was happy. I was special. The conductor gave me permission to sit beside Joseph.
Joseph's colleagues ignored my existence, but I am sure they were dying of curiosity. And I pretended that I didn't care.

The program was the operetta “Die Csardas furstein/ The gypsy queen”.
Lively, happy music filled the whole theatre.
Naturally I could see almost nothing of what was happening on the stage, but I could hear songs, music and dancing.

During his pause Joseph asked me,
“Did you fart?”
What a question!
What a question to ask to a twenty-something young woman.
But I was not angry at him. I just said, “No.”
He said, “Maybe my neighbour…”, moved his nostrils for a while, then went back to his music.

♪ ♫ “Das ist das Leben, das ist das Leben…” ♬ (That is the life, that is the life…)
We sang on the way home, where he was staying with his two cousins. In fact he was their guest, and sleeping on the sofa.

And thus the operetta became our song.

私たちの歌 美しく着飾った人々が劇場を埋めていた。
こんなに綺麗に着飾った聴衆をかつて見たことが無い。私はと言えばセーターにウールのスカートという出で立ちで、オーケストラボックスのヨゼフの側に座っていた。こんな服装ではあの人達に混じって座る権利も無い、第一私には切符を一枚買うだけのお金もなかった。
でも私は幸せだった。私は特別なのだ。指揮者がヨゼフの側に座ることを許してくれたのだ。
ヨゼフの同僚達は私の存在を無視していた。でも私は確信がある。彼らは好奇心のため死にそうだった筈だ。私は私で無関心を装っていた。

番組はオペレッタ「チャルダーシュの女王」。生き生きした楽しい音楽が劇場を満たした。
当然のことながら私には舞台の上で何が起っているのか殆ど見えない。でも音楽や歌や踊る様子は聞こえた。

自分の番の途切れにヨゼフが私に聞いた。
「おならした？」
何と言う質問！
二十代の若い女性に投掛けるのに、何と言う質問！
でも私は彼に腹を立てなかった。ただ、「ぅうん」とだけ応えた。
彼は「じゃ、隣の奴だな」と言いしばらく鼻穴をヒクヒクさせてから自分の演奏に戻って行った。

「ダス イスト ダス レーベン、ダス イスト ダス レーベン／それが人生さ、それが人生さ。。」
私たちは歌いながら家路にtついた。
彼が二人の従弟達と暮らしていたアパートに。実際はヨゼフは従弟達の客としての滞在で、ソファに寝ていたのだけれど。

そして、そんな訳で、このオペレッタが私たちの歌になった。